La prestigiosa Ambiances Magnétiques continua, imperterrita, ad illuminare i cieli musicali contemporanei con quel suo catalogo che mischia, visionariamente, musica contemporanea, elettronica, jazz e, persino brandelli del più fosco rock illuminato. Come? Dieci nuovi esempi per capire…

Arbor Vitæ (Quatuor Bozzini) è un doppio, incredibile cd attraverso il quale il già noto ensemble canadese esegue otto composizioni che James Tenney — musicista originario del New Mexico — ha scritto tra il 1963 e il 2006. Il risultato è di abbacinante bellezza: oltre due ore di musica che, partendo dall’ambient disturbato dall’omonina Arbor Vitae cresce lentamente ed inesorabilmente fino a toccare (solo per fare due esempi) le dissonanze post-novecentesche di Saxony e il dolente solipsismo melodico del Stochastic String Quartet. Senza dubbio la perla delle nuove uscite AM.

Molto interessante anche il lavoro dei nostri Taxonomy che con 10 Taxonomical Movements toccano momenti di rara intensità. Elio Martusciello, Graziano Lella e Roberto Fega conducono l’ascoltatore attraverso un suggestivo viaggio contrassegnato da (appunto) dieci movimenti che, a differenza della loro denominazione classica (andante, adagio…) si muovono in territori post-elettronici. Mi piace segnalare l’intenso ligietismo dell’Ouverture ma anche la patafisica del Larghetto-appassionato che, grazie anche alla melodica stralunata di Fega, trovo assai contigua al miglior Pierre Bastien.

Con Y’a du bruit dans ma cabane dell’Ensemble SuperMusique (in cui spiccano i nomi di Jean Derome, Joane Hétu, Diane Labrosse e Pierre Tanguay) approdiamo in quella rarefatta terra dove la radicalità creativa assurge a vero e proprio totem. Da qui sei tracce che partono da atmosfere inquiete (8 moments brefs) toccando le terre informi della manipolazione (Positions d’amour) fino a sublimarsi nella destrutturazione vocale (Discussion au living room).

Le già citate Hétu (sax e voce) e Labrosse (elettronica) le troviamo coinvolte in un altro progetto piuttosto contiguo e, con l’aggiunta di Danielle Palardy Roger (percussioni), tutto al femminile: Les Poules. Phénix è altra opera pervasa da un forte radicalismo improvvisativo anche se, rispetto alla precedente, sa maggiormente curare la dinamica del suono (Grandeur Royale) lavorando su spazi più aperti (La porte immense) senza però disdegnare l’elemento più spiccantamente vocal-rumoristico (Rapaces).

Volendo stare ancora negli anfratti del radicalismo sonoro come non parlare delle Vulgarités di Michel F Côté e Isaiah Ceccarelli? Tredici storie fatte di fraseggi disconnessi (Surmenage brun), pertugi appena abbozzati (la struggente Surmenage caca d’oie), violente zaffate elettronico-percussive (Grace maussade, Apothéose du vague…) pseudo ritmi rock sbrindellati (Somme de nos échecs). Insomma un lavoro che sa guardare molto avanti e con molto coraggio.

Anche a Sébastien Cirotteau, Brigitte Lacasse, Catherine S Massicotte e Éric Normand il coraggio non manca. Infatti con la loro Face à la dérive disegnano quello che potremmo definire un “affresco ambientale” dove la loro strumentazione acustica (piano, fisarmonica, violino, basso, percussioni) si fonde con le voci di un viaggio attraverso il paesaggio sonoro del fiume Saint-Laurent. Due grandi suite (Partie Un e Partie Deux) che, pur nell’indubbia originalità del progetto e dei molti interventi strumentali di grande pregio, non riesce ad affrancarsi da una eccessiva ripetitività.

Di grande impatto emotivo è, invece, Out Of Nowhere, di Joëlle Léandre, et Quentin Sirjacq. Vivida perla chiaroscurale soprattutto per gli amanti delle efflorescenze cameristiche. Come non rimanere magicamente irretiti dalle malmostose trame di Opening dove il dialogo tra il contrabbasso della Léandre e il piano di Sirjacq si fa autenticamente inquietante? E lo stesso vale per il raffinato bisbiglio di Presence in costante bilico tra John Coltrane e Claude Debussy così come per quell’insistito giocare nel silenzio di Absence.

Sulle stesse frequenze — anzi, con più accondiscendenza melodica giocata in un contesto decisamente jazz — va collocato il Geggie Project messo in scena da John Geggie (contrabbasso), Marilyn Crispell (piano) e Nick Fraser (batteria). Disco di rara intensità che potrebbe benissimo far parte della collezione ECM. L’esordio di Credo è di quelli che — nella sua scarna poesia — lascia il segno anche se la successiva ce and Meltwater mette in campo situazioni più irsute e puntillistiche. Molto bella (anche se non del tutto scevra da una certa retorica jazzy) Or Not così come la lirica Across the Sky.

Con Disparition de l’usine éphémère di Philippe Lauzier, Pierre-Yves Martel, Kim Myhr e Martin Tétreault la faccenda riprende a complicarsi. Un’opera indubbiamente assai interessante che propone un linguaggio non immediatamente assimilabile dove l’usurato aggettivo “elettroacustico” può essere speso con una certa coerenza. Dieci composizioni che trasfigurano, manipolandoli elettronicamente, una manciata di strumenti acustici (sax alto, clarinetto basso, viola da gamba, chitarra…) ponendoli in dialogo con uno spiccato rumorismo impressionistico. Il risultato potrebbe pure ricordare certi lavori dei già citati Klaxon Gueule: Électro-polissage e Chantier naval mi sembrano i risultato più interessanti.

Antoine Berthiaume e il grande Elliott Sharp, come noto, sono due chitarristi “border-line” che in Base si confrontano con sfacciata visceralità. Undici improvvisazioni che fluttuano, crudeli e suadenti, nell’elettronica post ambientale più bieca. Musica fatta di corpose pennellate materiche come ci si trovasse di fronte ad un quadro di Jackson Pollock: il lancinante lamento di Phase e il suo tormentato sciamare, così come il rock-blues slabbrato di Station sono solo tre esempi che fanno di questo lavoro un’uscita impedibile per chiunque voglia fiutare dove veramente tiri il vento del Nuovo. Vento che soffia da Ambienti Magnetici…

Le contrebassiste Normand Guilbeault continue sa “quête”, et elle se nomme Charles Mingus. Avec un troisième disque consacré au contrebassiste et compositeur américain, le musicien montréalais nous confirme encore une fois qu’il a une compréhension unique de ce répertoire. Il suffit de l’entendre parler de cette musique pour comprendre à quel point il y voue un respect sans faille. En formule sextuor (à laquelle se joint Karen Young), le disque Hommage à Mingus, Live at Upstairs 2008 réunit le saxophoniste Jean Derome, le clarinettiste Mathieu Bélanger, le trompettiste Ivanhoe Jolicœur, le batteur Claude Lavergne et, un nouveau venu celui-là, le pianiste Normand Deveault. “Lui, je l’ai attendu! s’exclame-t-il. C’est le seul pianiste que je voulais pour cet ensemble. Mais il travaillait en Guadeloupe… Alors, pas de pianiste. Maintenant, quand tu écoutes ce disque, tu peux comprendre pourquoi ça valait le coup d’attendre!” Plus qu’un simple exercice de transcription, Guilbeault a voulu monter un ensemble qui correspond en tous points à l’état d’esprit qu’impose cette musique. Une véritable confrérie. “Avec ce projet, on respecte l’évolution et l’histoire de Mingus, explique-t-il. C’est un travail gigantesque qu’il nous a légué. Il est aussi important qu’Ellington et Coltrane. C’est plus d’une centaine de disques; un héritage extraordinaire. Nous voulons respecter sa philosophie. C’est une façon d’interpréter qui rejette toute forme de confrontation. Dans cet ensemble, il n’y a pas de superstar. Sinon, ça ne pourrait pas marcher. C’est ça, l’esprit de Mingus. On entend cette générosité dans les interprétations originales.” Pas question non plus de déterminer un répertoire fixe et d’en faire un hommage standard qui se cultive dans une routine accessible. Non, l’ensemble tente plutôt de garder sa fluidité en renouvelant sans cesse son répertoire avec de nouvelles transcriptions. “Il faut garder une certaine fraîcheur. Être sur le qui-vive et conserver un esprit ludique. Pour cet album: quelques pratiques, à peine, et on monte sur scène ensuite. Deux prises en deux soirs et c’était fait.” Bien sûr… Rien de plus simple.

De dag dat Joëlle Léandre geldt als de standaard waaraan haar collega-bassisten afgemeten worden, zal een zwarte zijn voor heel wat muzikanten. De technische bagage van deze Française (met een verleden in het Ensemble Intercontemporain en bij John Cage) is ondertussen spreekwoordelijk en daarvan is deze dubbel-cd een zoveelste rechtvaardiging. Ze beheerst alle registers van het instrument: van flageoletten tot laag brommen, of het nu gaat om tokkelen, strijken of slaan op de snaren. Helemaal indrukwekkend wordt het wanneer ze verschillende technieken tegelijk aanwendt, zoals in een magisch klinkende passage in haar zesde solo-improvisatie.

De beheersing van haar instrument stelt Léandre in staat om een rijk klankpallet op te roepen met één instrument. Ze dreunt, raast, trekt mistgordijnen op met tremolo’s, genereert diepe drones, zorgt voor percussieklanken en manipuleert ijle boventonen door het perfect controleren van flageoletten. Ook haar gebruik van dubbelgrepen is verbluffend. Ze zijn niet alleen perfect geïntoneerd, maar Léandre laat ze ook schuiven of evolueren, zodat er een melodie kan ontstaan uit een holle bourdonbegeleiding.

Op de eerste plaat — gevuld met solo-improvisaties — laat ze horen dat dit technisch meesterschap ten dienste staat van de muziek. Nu eens werkt ze hiervoor met vage ideeën — soms niet meer dan een beweging — dan weer hanteert ze afgebakende motieven, echte melodieën of vingervlugge loopjes. Opvallend is echter vooral dat de muziek steeds organisch blijft. Hier geen zappende structuren, maar een duidelijke muzikale ontwikkeling die meer dan eens eindigt waar die begonnen is. Alles blijft bijgevolg heel bewust en gewild klinken: Léandre is niet alleen haar instrument, maar ook haar eigen ideeën meester. Het is dan ook extra bevreemdend om te horen hoe het tweede en de zevende solostuk een open einde krijgen, alsof Léandre er plots genoeg van heeft. Idem voor de fade-outs die mee enkele tracks (op beide cd’s) ontsieren.

Door de mogelijkheden van de bassiste krijgt elke solo wel een eigen karakter; zo staat de eerste bol van de grote contrasten en klinkt de tweede veel meer melodisch. De vijfde wordt voorzien van een oosters tintje door de glijdende dubbelgrepen, terwijl deze zevende gebouwd is rond de techniek van het slaan op de snaren. Toch zijn ook hier de actie en de variatie gegarandeerd: Léandre laat de techniek verschijnen in een ronddraaiende ritmiek, in samenklanken of als een drone.

Op de tweede plaat is de bassiste te horen in duo-, trio- en sextetverband. In eender welke bezetting blijft ze prominent aanwezig, zowel in het geluid als wat ideeën betreft, maar ze laat ook veel ruimte voor haar collega’s, waardoor de verschillende combinaties een heel eigen gevoel kunnen ontwikkelen. Het meest homogeen klinkt het trio met collega-bassist JC Jones en saxofonist Steve Horenstein. Niet alleen is er een grote eensgezindheid over de muzikale ideeën, de combinatie levert ook een prachtig versmeltend geluid op. De drie worden drie evenwaardige partners die samen één verhaal vertellen. Het is in deze homogeen klinkende setting dat Léandre’s muzikale vocabularium ideaal tot haar recht komt.

In het sextet is daar logischerwijs minder ruimte voor. Zeker niet wanneer in het eerste stuk de groep in blok loos gaat. Deze explosieve aanpak, gecombineerd met het lo-fi karakter van de opname (ontstemde piano, rammelende drums, onevenwichtige balans, ruw totaalgeluid) doet deze opnames klinken als een echo van oude FMP-releases uit de oerdagen van de Europese geïmproviseerde muziek. Wanneer er gekozen wordt voor kleinere bezettingen binnen het zeskoppige geheel (met daarin ook drie rietblazers) komt er meer ruimte voor onderlinge communicatie. De verschillende episodes waarin de stukken dan uiteen vallen, zijn bij momenten van een fragiliteit die veel ruimte laat voor details. In een dergelijke omgeving wordt duidelijk hoe lenig Léandre’s bas klinkt: wanneer ze in de laatste sextetimprovisatie in dialoog gaat met de basklarinet van Assif Tsahar moet ze op geen enkel moment onderdoen in wendbaarheid.

De meest opmerkelijke combinatie waarin de Franse bassiste op deze live-opnames te horen is, is die met de udspeler Sameer Makhoul. De twee stukken van dit duo zijn bij de esthetisch meest gave van het album en zijn vooral melodisch gericht: zeker het eerst, dat helaas wat te veel blijft hangen in een voorspelbaar, meditatief-oosters sfeertje. De samenhang is er, maar exploratie en variatie ontbreken. Niet in het minst omdat Léandre in deze situatie geen gebruik maakt van haar klankarsenaal. Flageoletten in plaats van de eerder klassieke en steunende tonen hadden hier een hele meerwaarde kunnen betekenen. In het tweede stuk is er al meer ruimte voor op- en afbouw, maar ook hier blijven de grote ideeën of risico’s achterwegen.

Live in Israel laat, voor wie daar nog van overtuigd moest worden, horen dat Joëlle Léandre niet alleen tot de grootste bassisten (ongeacht geslacht), maar ook tot de grootste improvisatoren gerekend mag worden. Enkele spijtige beslissingen op het einde van tracks en een paar minder boeiende passages (voornamelijk op de groepsplaat) kunnen niet verstoppen welke technische bagage en muzikaliteit ze in het rond kan strooien. En op deze dubbel-cd is ze daar niet bepaald zuinig mee.